فصل ششم: ادغام های اقتصادی منطقه ای

ادغام های منطقه ای با ایجاد بازارهای بزرگ، هماهنگی سیاستهای ارزی، مالیاتی و قوانین بازار کار به کشورها امکان میدهند تا با ریسک کمتری وارد بازار جهانی شوند. از منظر تولید، ادغام ها و اتحادیه های اقتصادی به کشورهای منطقه امکان میدهند تا هریک امکانات خود را صرف تولید کالاهای مشخصی کنند. تولید برای بازار بزرگتر، اجتناب از دوباره کاری و هزینه های دوباره، تقسیم کار و تخصص موجب افزایش کارایی و کاهش هزینه تولید شده و امر انتقال تکنولوژی و رقابت در بازار جهانی را تسهیل خواهد کرد. همچنین همکاری و اتحادیه های منطقه ای کار سرمایه گذاری برای ایجاد تاسیسات و زیر ساختهای لازمه، آموزش نیروی کار و ایجاد ظرفیتهای لازم را تسهیل میکنند.

از سوی دیگر، کشورهای درحال رشد و توسعه نیافته در مذاکرات بین المللی دارای موقعیت ضعیفی میباشند. ایجاد بازار منطقه ای موضع کشورهای درحال رشد و توسعه نیافته را در انجام مذاکرات بین المللی تقویت خواهد کرد.

در مجموع، ایجاد ادغام های اقتصادی منطقه ای شیوه مناسبی برای پیشبرد مرحله ای استراتژی جهانی شدن است که بهره برداری مطلوب از فرصتهای جدید اقتصاد جهانی و کنترل و کاهش زیانهای احتمالی جهانی شدن را تسهیل میکند. در واقع طی چهار دهه اخیر روند جهانی شدن با رشد سریع شکل گیری ادغام های اقتصادی منطقه ای همراه بوده است، مانند پیمان تجارت آزاد آمریکای شمالی (NAFTA)[1]، جامعه کشورهای کارائیب (CARICOM)[2]، بازار مشترک آمریکای جنوبی (MERCOSUR)[3]، پیمان تجارت آزاد آسیا (AFTA)[4]، مجمع همکاریهای اقتصادی آسیا واقیانوس آرام (APEC)[5] و اتحادیه اروپا.

1. انواع ادغام های منطقه ای

ادغام های اقتصادی منطقه ای را بسته به آنکه اقتصاد کشورهای تشکیل دهنده آنها تا چه حد در هم ادغام شده باشند میتوان به چهار گروه اصلی تقسیم کرد:

1. منطقه تجارت آزاد که در آن کشورهای عضو با توافق متقابل موانع موجود بر سر تجارت آزاد بین یکدیگر را حذف میکنند اما سیاست های تجاری متفاوت خود را در رابطه با سایر کشورها حفظ میکنند.

2. اتحادیه گمرکی که درآن کشورهای عضو علاوه بر استقرار تجارت آزاد بین یکدیگر، سیاست تجاری مشترکی نیز در برابر کشورهای غیرعضو اتخاذ میکنند (مانند تعرفه های برابر، موانع غیر تعرفه ای یکسان).

3. بازار مشترک که در آن علاوه بر تجارت آزاد بین کشورهای عضو و سیاست تجاری مشترک در برابر کشورهای غیرعضو، گردش عوامل تولید (سرمایه و نیروی کار) در بین کشورهای عضو نیز آزاد میباشد.

4. اتحادیه اقتصادی که در آن علاوه بر موارد فوق سایر سیاست های اقتصادی تحت نظارت یک نهاد فرا ملی هماهنگ و نهایتا یکسان میشوند. این بالاترین شکل ادغام اقتصادی است که در آن کشورهای عضو تنها به لحاظ سیاسی مستقل میباشند.

در سال 2001 بنا بر آمار سازمان تجارت جهانی 170 ادغام اقتصادی منطقه ای وجود داشت که طبق پیش بینی این سازمان تا سال 2005 به 250 واحد افزایش خواهد یافت. اما اکثر ادغام های موجود از دو نوع اول، یعنی منطقه تجارت آزاد و اتحادیه گمرکی میباشند. تنها تعداد انگشت شماری بازار مشترک و تنها یک اتحادیه اقتصادی به معنای دقیق کلمه (اتحادیه اروپا) و جود دارد.

در این رابطه، میبایست میان ادغام اقتصادی بین کشورهایی که دارای سطح زندگی و بافت اقتصادی مشابه میباشند و ادغام هایی که کشورهای توسعه یافته و توسعه نیافته و در حال رشد را در بر میگیرند تمیز قائل شد. ادغام های نوع اول به نسبت دارای دست آوردهای محدودتری میباشند. برعکس، ادغام های نوع دوم مانند روند جهانی سازی دارای دست آوردهای بسیار گسترده ای میباشند، اما مانند روند جهانی سازی از مشکل نابرابری نیروی سیاسی و اقتصادی کشورها، توزیع نابرابر منافع و هزینه های اصلاحات اقتصادی و بسیاری از مشکلات دیگر روند جهانی شدن نیز رنج میبرند. همچنین، در نوع دوم ضرورت ایجاد سیستم بیمه و امنیت اجتماعی برای حمایت از کشورها، بخشهای اقتصادی و اقشار اجتماعی که در برابراصلاحات اقتصادی حاصل از ادغام اقتصادی ضربه پذیرند ضروری تر است.

نمودار 6.1: ویژگیهای انواع ادغام های اقتصادی

	مناطق تجارت آزاد	اتحادیه گمرکی	بازار مشترک	اتحادیه اقتصادی
حذف موانع تجارت آزاد	*	*	*	*
سیاستهای تجاری مشترک در برابر کشورهای غیر عضو		*	*	*
گردش آزاد عوامل تولید (کار و سرمایه)			*	*
هماهنگی سیاستهای اقتصادی زیر نظر یک ارگان فراملی				*

2. اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا پیشرفته ترین و بغرنجترین بلوک اقتصادی جهان است. اتحادیه اروپا یک ادغام اقتصادی عمیق است که بر پایه یک چارچوب حقوقی و اصول سیاسی محکمی بنا شده است. مهمترین این اصول عبارتند از:

· بازار واحد برای کشورهای عضو اتحادیه و ارتقا سیاست باز در برابر سایر کشورهای جهان

· استانداردهای حداقل یکسان برای بازار کار و سیستمهای بیمه اجتماعی ملی مستقل

· حکومت قانون، رعایت حقوق بشر و دموکراسی سیاسی

سابقه اتحادیه اروپا به بازار مشترک اروپا باز میگردد که با معاهده رم در سال 1957 با مشارکت 6 کشور تاسیس شد. بازار مشترک اروپا همواره پدیده ای بیش از یک نهاد اقتصادی بوده است. انگیزه اولیه برای تشکیل بازار مشترک اروپا اتحاد آلمان و فرانسه بود تا رقابت بین آنها نتواند بار دیگر به جنگهای بزرگ بین المللی بیانجامد. بعد از تشکیل حکومت شوروی و گسترش جنگ سرد جلوگیری از خطر شوروی نیز به این انگیزه افزوده شد. از سال 1957 تا کنون اتحادیه اروپا 5 مرحله را پشت سر گذاشته است:

· 1958-1968: حذف تعرفه های گمرکی بین 6 کشور پایه گذار[6] و پذیرش یک سیاست تجاری مشترک در برابر کشورهای غیر عضو

· 1973-1986: پیوستن دانمارک، ایرلند و بریتانیا در دهه 1970 و یونان، پرتقال و اسپانیا در دهه 1980. همچنین تاسیس فدراسیون تجارت آزاد (Federation of Free Trade Agreement) با کشورهای منطقه مدیترانه، آفریقا، کارائیب و اقیانوس آرام.

· 1986-1992: تاسیس بازار مشترک اروپا و اقدام کشورهای بنیان گذار بازار مشترک برای تاسیس اتحادیه اروپا (امضا پیمان Maastricht در 1991)

· 1992-1999: پیوستن اتریش، فنلاند و سوئد و اقدام برای اجرای کامل بازار مشترک اروپا و پیمان Maastricht.

· 1999 تا کنون: پذیرش پول واحد اروپا توسط 11 کشور (متعاقبا 12 کشور) و تاسیس بانک مرکزی اتحادیه اروپا و کنفرانس نیس (Nice) در سال 2001 برای اصلاح سیستم رای گیری در اتحادیه اروپا.

اتحادیه اروپا در پیشبرد برنامه توسعه و رشد اقتصادی این منطقه از موفقیت چشمگیری برخوردار بوده و با پذیرش کشورهای جدید در دهه اخیرگسترده تر شده است.

3. منطقه آمریکا

در منطقه آمریکا ادغام اقتصادی همواره به عنوان امری استراتژیک در دستور کار بوده است. پیمان تجارت آزاد آمریکای شمالی (NAFTA) که در سال 1994 آغاز به کار کرد مهمترین اتحادیه اقتصادی منطقه آمریکا است که دو کشور توسعه یافته صنعتی آمریکا و کانادا و یک کشور در حال رشد یعنی مکزیک را در بر میگیرد. در مجموع NAFTA تنها یک منطقه تجارت آزاد است و به لحاظ درجه ادغام اقتصادی بسیار عقب تر از اتحادیه اروپا میباشد.

سه ادغام اقتصادی مهم دیگر منطقه آمریکا عبارتند از:

· بازار مشترکMERCOSUR که شامل آرژانتین، برزیل، پاراگوئه و اروگوئه میشود (تاریخ تاسیس 1991)

· اتحادیه گمرکی [7]ANCOM که کشورهای بولیوی، پرو و ونزوئلا را در بر میگیرد (تاسیس 1969، تجدید نظر 1990)

· بازار مشترک کارائیب (CARICOM) که در تاریخ 1973 تاسیس شده و شامل مجموعه ای از کشورهای آمریکای لاتین میشود[8].

برنامه ادغام اقتصادی در آمریکای لاتین و کارائیب از حد آزادسازی تجارت فراتر رفته ابعاد مالی، اقتصاد کلان، اجتماعی و سیاسی را نیز در بر میگیرد. قوانین مربوط به کار، محیط کار و اشتغال یکی دیگر از جنبه های مهم روند ادغام اقتصادی آمریکای لاتین میباشند. روند ادغام اقتصادی آمریکای لاتین موجب پیدایش مجموعه ای از نهادهای منطقه ای مانند پارلمان آمریکای لاتین، صندوق ارزِ آمریکای لاتین و مجمع هایی برای مشارکت نهادهای غیر انتفاعی غیر دولتی شده است. اما در عمل محدودیت منابع و بحرانهای اقتصادی و سیاسی متعدد پیشبرد برنامه ادغام اقتصادی منطقه آمریکای لاتین را دشوار ساخته است.

4. آسیا

در آسیا دامنه برنامه های ادغام اقتصادی عمدتا به تجارت آزاد و همکاریهای اقتصادی و امنیتی محدود میشود که درجه تکامل و پیچیدگی آنها بسیار کمتر از ادغام های اقتصادی مناطق اروپا و آمریکا میباشد. دو ادغام اقتصادی مهم این منطقه عبارتند از:

· AFTA: پیمان تجات آزاد آسیا ASEAN Free Trade Agreement)) در سال 1992 در نشست سران کشورهای ASEAN تاسیس شد که شامل 10 کشور اندونزی، سنگاپور، مالزی، برونای، فیلیپین، تایلند، ویتنام، کامبوج، لائوس و میانمار (Myanmar) میباشد. سازمان ASEAN خود یک نهاد بین دولتی است که در سال 1967 بمنظور توسعه همکاریهای منطقه ای توسط 6 کشور سنگاپور، مالزی، تایلند، اندونزی، فیلیپین و برونای تاسیس شد[9]. این نهاد در امر پیشبرد برنامه توسعه اقتصادی از موفقیت چشمگیری برخوردار نبود. لذا در سال 1992 شش کشور موسس آن اقدام به تاسیس پیمان تجارت آزاد آسیا (AFTA) کردند و متعهد شدند که تا سال 2008 کلیه موانع تجارت آزاد بین کشورهای عضو را حذف کنند. این مهلت متعاقبا به سال 2003 تغییر داده شد. الحاق 4 کشور کامبوج، لائوس، میانمار و ویتنام به AFTA این سازمان را با چالشهای جدیدی مواجه ساخته است. همچنین رقابت فزاینده آسیای شرقی به ویژه چین AFTA را مجبور ساخته است تا وارد پیمانهای جدیدی با سایر کشورهای شرق آسیا گردد. در این راستا در سال 2000 AFTA بمنظور ایجاد یک اتحادیه تجارت آزاد با ژاپن با این کشور وارد مذاکره گردید.

· APEC: سازمان همیاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام Asia-Pacific Economic Cooperation Forum)) مهمترین سازمان ادغام اقتصادی منطقه آسیا است که در سال 1989 با ابتکار دولت استرالیا تاسیس شد. این سازمان علاوه بر کشورهای آسیای شرقی و جنوب شرقی، از جمله چین و تایوان، شامل کشورهای استرالیا، نیوزلاند، آمریکا، کانادا، مکزیک، شیلی و چند کشور دیگر نیز میشود. در سال 1994 کشورهای عضو APECمتعهد شدند که تا سال 2020 تجارت آزاد و گردش آزاد سرمایه بین کشورهای منطقه را به مرحله عمل در آورند. کشورهای توسعه یافته عضو متهعد شدند که این امر را بین خود تا سال 2010 عملی کنند. علیرغم این تعهدات APEC تا کنون دارای موفقیت چشمگیری نبوده است.

در میان کشورهای خلیج فارس نیز یک ادغام منطقه ای تحت عنوان شورای همیاری خلیج فارس وجود دارد که از وزن اقتصادی قابل توجهی برخوردار نمیباشد.

5. آفریقا

در منطقه آفریقا سیاست ادغام اقتصادی یکی از ارکان صلح و ثبات منطقه و پایه استراتژی آن برای ورود به بازار جهانی است. جلب سرمایه گذاران داخلی و خارجی و ایجاد ظرفیتها و مهارتهای لازمه از اهداف عمده این استراتژی است. در این روند نهادها و سازمانهای متعددی تاسیس شده اند که وظیفه عمده آنها پیشبرد برنامه ادغام اقتصادی منطقه میباشد. در سال 2001 با تاسیس اتحادیه آفریقا برنامه ادغام اقتصادی این منطقه وارد مرحله جدیدی شد. "مشارکت نوین برای توسعه آفریقا" یکی از برنامه های کلیدی اتحادیه آفریقا است که در واقع یک برنامه استراتژیک جامع برای توسعه منطقه است. یکی از اهداف عمده این استراتژی عبارتست از "جلوگیری از حاشیه ای شدن این منطقه در روند جهانی سازی" . اما، متاسفانه در عمل بسیاری از اهداف فوق در حد برنامه باقیمانده اند و در مجموع ادغام اقتصادی این منطقه دارای موفقیت چشمگیری نبوده است.

6. ادغام های منطقه ای و جهانی شدن

همانطور که در پیش گفته شد، ادغامهای منطقه ای روش مناسبی برای پیوستن به روند جهانی سازی با هزینه کمتر و دست آورد بیشتر است. در واقع در این روش تشکیل ادغام های منطقه ای گام اول ورود به جهانی شدن است. این روش به کشورهای در حال رشد اجازه میدهد تا با همکاری یکدیگر و با تقسیم کار و بازار ظرفیتهای لازم برای پیوستن به اقتصاد جهانی را در کشورهای خود ایجاد کنند، با پشتیبانی از یکدیگر با قدرت بیشتری وارد مذاکرات جهانی بشوند و با همیاری و پشتیبانی یکدیگر پیآمدهای منفی جهانی شدن را به حداقل برسانند.

همانطور که در بالا نشان داده شد، در عمل روند جهانی شدن با رشد سریع شکل گیری اتحادیه های منطقه ای همرا بوده است. در واقع میتوان ادعا کرد که آنچه در حال صورت گیری است روند جهانی شدن اتحادیه های منطقه ای میباشد که در حال حاضر از طریق گسترش سه بلوک اتحایه های منطقه ای آمریکا، اروپا و آسیای شرقی در حال شکل گیری است (نمودار6.2 را ملاحظه کنید).

اما همچنان باید اضافه کرد که برنامه ادغام اقتصادی در صورتی میتواند روند جهانی شدن را به صورتی مطلوب به سر انجام برساند که شامل ابعاد اجتماعی و سیاسی باشد و با مشارکت نمایندگان کلیه اقشار اجتماعی به نحوی دموکراتیک به پیشبرده شود و نهادهای اجرایی و قانون گذاری آن شفاف و در مقابل مردم پاسخگوی سیاستهای خود باشند.

نمودار 6.2: ادغام های منطقه ای و اقتصاد جهانی

Global Shift, Peter Dicken, 2003

[1] North American Free Trade Agreement (NAFTA)

[3] Southern Cone Common Market (MERCOSOUR)

[5] Asian-Pacific Economic Cooperation Forum

[6] بلژیک، فرانسه، آلمان غربی، ایتالیا، لوکزامبورگ و هلند.

[8] Antigua & Barbuda, Bahamas, Barbados, Belize, San Cristobal, Dominica, Granada, Guyana, Jamaica, Montserrat, St Kitts & Nevis, St. Lucia, St. Vincent & the Grenadines, Trinidad & Tobago.

[9] ابتدا توسط 4 کشور تاسیس شد که متعاقبا دو کشور دیگر نیز به آن پیوستند. ASEAN به عنوان یک نهاد منطقه ای دارای ساختاری بسیار غیر رسمی است و بر خلاف اتحادیه اروپا و پیمان تجارت آزاد اتلانتیک شمالی (NAFTA) دارای منشور، اساسنامه و آیین نامه مدونی نمیباشد. لذا اکثر تصمیمهای این نهاد مستلزم توافق کلیه اعضا است.